Asesiad Safleoedd Angladdol a Defodol Cynhanesyddol

Rhan o fenter ehangach ledled Cymru yw'r prosiect hwn i ymweld â phob safle angladdol a defodol yn dyddio'n ôl i'r cyfnod cynhanes cynharach. Gyda chymorth perchnogion tir a thenantiaid, y nod yw cymryd camau i sicrhau eu bod yn parhau i gael eu diogelu. Mae'r prosiect yn gwneud asesiad cyflym o ffurf a chyflwr er mwyn gwella'r Cofnod Henebion a Safleoedd Rhanbarthol ac ar gyfer y rhaglen Rhestr Henebion. Yng ngorllewin Cymru, canolbwyntiodd blwyddyn gyntaf y rhaglen ar ardal gorllewin sir Gaerfyrddin.

Ebrill 2000-Mawrth 2001 - Gorllewin Sir Gaerfyrddin

Yn ystod blwyddyn gyntaf prosiect y Safleoedd Angladdol a Defodol Cynhanesyddol, gwnaeth Ymddiriedolaeth Archaeolegol Dyfed asesiad cyflym o ffurf a chyflwr yr holl safleoedd angladdol a defodol hysbys o'r oesoedd Neolithig ac Efydd o ardal yng ngorllewin Sir Gaerfyrddin fel y'u hechdynnwyd o'r Cofnod rhanbarthol o Safleoedd a Henebion. Yn ystod y gwaith maes, nodwyd 23 o safleoedd newydd eraill ac fe'u hychwanegwyd at yr CHA. Crugiau crwn oedd y mwyafrif llethol ohonynt. Yn ogystal, crëwyd amryw o gofnodion hierarchaidd newydd, gan gynnwys 6 chymhlyg o henebion cynhanesyddol, 10 o fynwentydd crugiau crwn a 13 grwp o fynwentydd (pâr) crugiau crwn. Ar sail y gwaith maes, nodwyd y gallai'r dosbarth olaf hwn fod yn ffurf bendant ar heneb, ac o bosibl yn ffenomen sy'n perthyn yn arbennig i ranbarth Dyfed ond y tybir ei bod, efallai, i'w chael mewn mannau eraill yng Nghymru.

Mae i Orllewin Sir Gaerfyrddin dirwedd gyfoethog ac amrywiol sy'n cynnwys rhan o'r arfordir, aberoedd afonydd Taf, Tywi a Gwendraeth yn ogystal ag uwchdiroedd mewndirol a nodweddir gan fryniau tonnog ac amryw o gymoedd. Ynddi, ceir amryw o gymhlygau enwog o henebion, gan gynnwys rhai Croes Glandy yn rhan orllewinol yr ardal a astudir, a Mynydd Llangyndeyrn yn y de ddwyrain. Mae'r naill a'r llall ohonynt yn cynnwys nifer fawr o fathau gwahanol o henebion angladdol a defodol cynhanesyddol.

Gan fod yma dirwedd a amaethir yn ddwys, nid yw'n syndod i'r canlyniadau ddangos bod cyflwr amryw o'r safleoedd, yn enwedig y twmpathau pridd, wedi dirywio ers y tro diwethaf yr ymwelwyd â hwy. Yr oedd hi'n bymtheg mlynedd, o leiaf, ers i lawer safle gael ei asesu a'i gofnodi ddiwethaf. Yn ystod yr amser hwnnw cawsai rhai eu dileu'n llwyr - oherwydd yr aredig cyson fel rheol. Cawsai rhai meini hir a henebion eraill eu symud neu eu dinistrio o ganlyniad i fesurau i wella'r tir, ac mae'n bosibl na fydd henebion eraill, sydd eisoes wedi'u herydu'n ddifrifol, yn para am genhedlaeth arall o weithgarwch ffermio. Er hynny, yr oedd cyfran dda o'r safleoedd yn aros yn ddigyfnewid ac yn sefydlog eu cyflwr, a disgwylir iddynt aros felly am gryn amser eto, diolch i gydymdeimlad perchnogion y tiroedd o'u cwmpas.

Dangosodd dosbarthiad a safleoedd topograffig yr holl henebion yng ngorllewin Sir Gaerfyrddin, a chrugiau crwn a meini hir yn arbennig, fod lleoliadau'r henebion hynny wedi'u dewis yn ofalus ac am amrywiaeth o resymau. Codwyd llawer o'r henebion mewn safleoedd amlwg: nid yn unig yr oedd modd gweld ymhell dros weddill y dirwedd, ond gellid hefyd weld y safleoedd (neu eu lleoliadau) o fannau eraill yn y dirwedd. Cafwyd arwydd clir hefyd fod perthynas rhyngddynt a lleoliad henebion eraill tebyg o'r Oes Neolithig a/neu'r Oes Efydd.

Ebrill 2001 - Mawrth 2002 - Asesiad Pen Desg o Ddwyrain Sir Gaerfyrddin a Sir Benfro

Yn ystod ail flwyddyn y prosiect fe ganolbwyntiodd y gwaith ar ddwyrain Sir Gaerfyrddin. Bu i'r chwiliad cychwynnol o'r CHA gynnwys yr holl safleoedd y nodwyd yn bendant eu bod yn perthyn i ddosbarthiadau perthnasol o henebion (h.y. beddrodau siambr, crugiau crwn, meini hir, etc.). Yr oedd hefyd yn cynnwys amryw o safleoedd ansicr neu safleoedd ac iddynt wahanol ddehongliadau posibl (e.e. carnedd garega/crug crwn). Cynhwyswyd hefyd safleoedd nad ydynt yn hysbys ond o dystiolaeth enw lle, o ffynonellau dogfennol neu ffynonellau eraill. Bu'r ymchwiliad cychwynnol hwnnw'n fodd i nodi 751 o safleoedd yn nwyrain y sir. Maent oll wedi'u hasesu ar sail y wybodaeth a gedwir yn y gronfa ddata gyfrifiadurol ynghyd ag amrywiaeth o gofnodion eraill a gedwir ar bapur yn yr CHA. Bwriedir ymweld â 536 o'r safleoedd hynny. Nid yw'r ffigur hwnnw'n cynnwys safleoedd a ddynodir gan enwau lleoedd, safleoedd a ddinistriwyd, mannau darganfod na safleoedd nad ydynt ond yn hysbys o ffynonellau dogfennol.

Mae angen rhagor o werthuso yn y maes ar ddau grwp o fathau o safleoedd sydd, gyda'i gilydd, yn rhan fawr o'r gronfa ddata, sef y safleoedd a restrir yn yr CHA o dan 'carnedd' (73 safle) a 'bedd crafbant' (70 safle). Prin iawn yw'r wybodaeth am gymeriad y safleoedd hyn. O fewn y cofnod, bydd y term 'carnedd' yn methu'n fynych â gwahaniaethu rhwng safleoedd beddrodol a rhai amaethyddol, ac yn aml nid oes disgrifiad i gyd-fynd â hwy yng nghronfa ddata'r CHA. Adnabuwyd llawer o safleoedd y 'carneddau' hyn yn ystod prosiectau a wnaed ar ddarn o dir - a ddiffiniwyd yn fanwl - ar y Mynydd Du. Ceir rhagor o wybodaeth yn yr CHA am y 'beddau crafbant' gan fod ynddo ddisgrifiad byr o bob un ohonynt. Er hynny, nid yw union natur y nodweddion hynny wedi'i phrofi. Unwaith eto, mae i'r grwp hwn leoliad daearyddol penodol (Mynydd Malláen) ac fe'u nodwyd o ganlyniad i arolwg o'r ardal ym 1995. Y gobaith yw mai canlyniad asesiad cyflym o'r 'carneddau' a'r 'beddau crafbant' fydd dileu nifer fawr ohonynt o'r cofnod, neu y bydd eu crynodiad daearyddol o leiaf yn fodd i ymweld â hwy'n rhesymol o gyflym.

Oherwydd argyfwng clwy'r traed a'r genau fe ohiriwyd dechrau ar y gwaith maes yn nwyrain Sir Gaerfyrddin. O ganlyniad, a chyda chytundeb Cadw, mae'r gwaith wedi dechrau ar waith pen-desg ar gyfer Sir Benfro. Tynnodd yr ymchwiliad cychwynnol i'r CHA sylw ar gyfanswm o 1210 o safleoedd posibl, ond yr oedd hynny'n cynnwys 342 o fannau darganfod. I gychwyn, cynhwyswyd 'darganfyddiadau' i roi rhyw syniad o'r mathau o arteffactau y cafwyd hyd iddynt yn yr ardal ac iddynt fod yn fodd i gymharu dosbarthiad deunydd materol a henebion angladdol a defodol o'r Oesoedd Neolithig ac Efydd. Nid ymwelir â'r mannau darganfod hynny oni thybir y gallent gynnwys olion heneb bosibl. Cofnodwyd 215 o safleoedd eraill ar sail tystiolaeth o enwau lleoedd yn unig, a 65 o ffynonellau dogfennol yn unig. Cofnodwyd bod 4 safle'n nodweddion claddedig a 3 safle'n dirffurfiau, ac mae'n hysbys bod 67 safle wedi'u dinistrio. Mae hynny'n gadael cyfanswm o 514 o safleoedd i ymweld â hwy yn ystod cyfnod gwaith-maes y prosiect.

Ebrill 2002 – Mawrth 2003 – Dwyrain Sir Gaerfyrddin a de Sir Benfro

Dwyrain Sir Gaerfyrddin

Mae ardal ddwyreiniol Sir Gaerfyrddin yn cael ei dominyddu gan ddau floc mynyddig enfawr, ymyl deheuol Mynyddoedd y Cambria (gan gynnwys Mynydd Mallaen) ac ochr orllewinol Bannau Brycheiniog (gan gynnwys Mynydd Betws a’r Mynydd Du). Lleolir y rhan fwyaf o’r henebion yr ydym yn gwybod amdanynt ar y llwyfandir tonnog.

Cyn yr Arolwg, roedd cyfanswm o 751 o gofnodion safleoedd wedi’u hasesu. Penderfynwyd i beidio â gwneud ymweliadau arferol â safleoedd sydd ond yn hysbys i ni drwy dystiolaeth dogfennol, fel enwau llefydd, fel mannau darganfod nac ychwaith â safleoedd a gofnodir fel carneddau clirio neu feysydd carnedd. Felly hefyd, nid yw safleoedd a ddisgrifir fel ‘beddau sgwp’ yn cael ymweliad yn arferol oherwydd yr ansicrwydd sy’n bodoli ynghylch eu nodweddion. Yn ystod cyfnod yr arolwg, dynodwyd nifer o safleoedd newydd. Roedd nifer o’r safleoedd a gafodd eu targedu ar gyfer ymweliad wedi’u hailddosbarthu fel henebion sydd ddim yn rhai cyn-hanesyddol. Mae’r ffigyrau newydd ar gyfer dwyrain Sir Gaerfyrddin bellach yn cynnwys cyfanswm o 235 safle unigol pendant a 175 safle unigol posibl. Ar hyn o bryd mae 64 o’r safleoedd hyn wedi’u rhestru. Mae llawer o’r safleoedd hyn hefyd yn ffurfio rhan o grwpiau o henebion megis mynwentydd carneddau. Dynodwyd cyfanswm o 39 grwp o henebion pendant a 9 posibl. Y grwp mwyaf niferus o safleoedd unigol oedd y ‘Carneddau Crwn’ gyda 292 o safleoedd pendant neu bosibl. Yn ail iddynt, mae 74 o safleoedd o Feini Hirion pendant neu bosibl.

Tair Cairn Uchaf, dwyrain Sir Gaerfyrddin

Gwnaed asesiad o gyflwr yr holl safleoedd a ymwelwyd â hwy yn ogystal â’u lleoliad topograffig. Mae dosbarthiad y safleoedd yn dangos tuedd amlwg iddynt gael eu darganfod yn yr ardaloedd mynyddig er bod hyn yn llai amlwg o ran rhai mathau o henebion (e.e. Meini Hirion) na rhai eraill (e.e. Carneddau Crwn). Sylwyd hefyd ar rywfaint o amrywiaeth yn lleoliad topograffig gwahanol fathau o gofebau (e.e. rhwng copaon a llethrau bryniau). Mae’n ymddangos bod y gallu i weld o ac i’r safleoedd yn ffactor allweddol wrth benderfynu ar leoliad safle. O rai safleoedd, yn arbennig y rheini oedd wedi’u lleoli ar fryniau, roedd yn bosib yn aml iawn i weld llawer o henebion eraill a hefyd i gael golygfeydd helaeth ar draws y dirwedd.

Ochr yn ochr â hyn, ymgymerwyd ag astudiaeth o leoliad topograffig safleoedd o fewn Dyffryn Tywi uchaf gan fyfyriwr ymchwil o Brifysgol Birmingham. Wnaeth yr ymchwil hefyd archwilio agweddau eraill yn ymwneud â lleoliad safleoedd trwy ddadansoddiadau cyfrifiadurol trwy ddefnyddio GIS. Mae canlyniadau’r astudiaeth hon yn dangos y budd posib o ran ychwanegu gwerth y gallai dadansoddiad yn seiliedig ar GIS rhoi i’r Prosiect Angladdol a Defodol Cynhanesyddol.

De Sir Benfro

Yn sgil cwblhau adroddiad y prosiect ar gyfer dwyrain Sir Gaerfyrddin dechreuwyd ar yr arolwg maes o Safleoedd Angladdol a Defodol Cynhanesyddol yn Sir Benfro. Ymwelwyd â mwy na 100 o safleoedd yn ne’r sir yn ystod rhan olaf y flwyddyn ariannol. Bydd canlyniadau’r arolwg hwn yn cael ei hintegreiddio gyda’r gwaith sydd i’w wneud yn ystod 2003/2004 yng ngogledd ardal Sir Benfro/Preseli.

Cook N, Hughes G, Page N and Ramsey R 2002 Prehistoric Funerary and Ritual Sites Project: East Carmarthenshire 2002-2003 Adroddiad Ymddiriedolaeth Archaeolegol Dyfed Rhif 2002/94

Ebrill 2003 - Mawrth 2004 - Sir Benfro

Yn ystod cyfnod y prosiect pan ganolbwyntiwyd ar Sir Benfro, cafodd 941 o gofnodion ar y Cofnod Rhanbarthol o Safleoedd a Henebion (CHA) eu harchwilio. Roedd 178 o'r rhain yn Henebion Cofrestredig. Roeddent hefyd yn cynnwys safleoedd nad ydynt ond yn hysbys o dystiolaeth enw lle a ffynonellau dogfennol. Fodd bynnag, nid oeddent yn cynnwys lleoliadau darganfyddiadau cynhanesyddol. Nid ymwelwyd â'r safleoedd nad ydynt ond yn hysbys o dystiolaeth am enw lle a ffynonellau dogfennol (259) ac ni chafodd safleoedd eu cofnodi fel rhai a oedd wedi'u dinistrio neu'u gwaredu. Nid oedd yn bosibl ymweld â nifer o safleoedd eraill yn ystod yr arolwg maes. Ymwelwyd â chyfanswm o 596 o safleoedd wrth ymgymryd â gwaith maes y prosiect a gwnaed cofnod o bob un ohonynt. Bernid bod 538 ohonynt yn safleoedd angladdol a defodol canoloesol gan gynnwys 500 o safleoedd unigol a 38 heneb grwp.

Mae'r difrod a welwyd i Henebion Cofrestredig presennol, yn arbennig yn sgîl gwaith coedwigaeth a thraul gan ymwelwyr, yn peri cryn bryder. Yn y cyfamser, mae safleoedd nad oes iddynt statws Heneb Cofrestredig yn erydu neu'n cael eu dinistrio'n raddol yn sgîl dulliau ffermio modern. Mae'r un patrymau a nodwyd yn ystod blynyddoedd diweddar y prosiect i'w gweld yn Sir Benfro yn ogystal i raddau helaeth (e.e. o ran cadwraeth, lleoliad, cymdeithas, ac ati). Fodd bynnag, ceir nifer sylweddol uwch o feddrodau siambr yn Sir Benfro nag a geir yn Sir Gaerfyrddin, yn ogystal â mwy o glystyru o ran safleoedd i ffurfio grwpiau claddu neu fynwentydd.

Beddrod siambr carreg grog, G Penfro (PRN 3205)

Ebrill 2004 – Mawrth 2005 – De Ceredigion

Dechreuodd y prosiect yng Ngheredigion yn hanner deheuol y sir. Ymwelwyd â chyfanswm o 305 o gofebion angladdol a defodol cynhanesyddol gan gynnwys 8 o safleoedd sydd newydd eu darganfod.

Mae’r tueddiadau ar gyfer de Ceredigion yn debyg iawn i’r rheini a welir yn Sir Gaerfyrddin a Sir Benfro. Fel arfer fe welir crugiau crwn, cymhlygion o gofebion cynhanesyddol a chrug fynwentydd crwn ar leoliadau ar dir sy’n 250m neu uwch. Serch hynny, mae’r nifer o feddrodau siambr a meini hirion sydd yng Ngheredigion yn sylweddol o gymharu â Sir Benfro.

Dol y Gamfa

Ebrill 2005-Mawrth 2007 Ceredigion

O fis Mai 2004 i Ragfyr 2005 aed ar ymweliadau maes i’r holl fannau claddu a chofadeiliau defodol cyn hanesyddol perthnasol yng Ngheredigion, a chyflwynwyd adroddiad llawn ar gyfer y sir gyfan ym mis Ebrill 2006. O’r 862 safle gwreiddiol a dynnwyd o’r HER, targedwyd 425 safle i ddechrau fel rhai lle’r oedd angen gwneud ymweliad safle, er fe ymwelwyd â chyfanswm o 495 safle yn ystod y cyfnod lle gwnaed y gwaith maes fel rhan o’r prosiect. Crëwyd 67 cofnod newydd, ac roedd 36 ohonynt yn grwpiau PRN (e.e. casgliadau o gofadeiliau cynhanesyddol, parau o grugiau crwn ac ati) ac roedd 31 ohonynt yn safleoedd unigol oedd newydd eu darganfod. Cyflwynwyd cyfanswm o 105 o argymhellion i Cadw mewn adroddiad ar wahân.

Cylch Carnedd Dol y Gamfa, Ceredigion: safle Oes Efydd oedd heb ei gofrestru

Un o’r patrymau mwyaf nodedig i ymddangos o’r gwaith maes oedd y difrod sylweddol gan ymwelwyr a achoswyd i nifer o’r crug garneddau crwn mewn rhai o’r lleoliadau uchel mwyaf anghysbell o amgylch Pumlumon, a’r copaon amgylchynol. Mae’r rhain yn boblogaidd iawn gydag ymwelwyr ac fe’u lleolir yn aml iawn ger llwybrau troed, gan gynnig eu hunain fel tirnodau ar siwrneiau ar draws y tir uchel. Cafodd trafodaeth lawn ar y mater hwn ei gynnwys yn yr adroddiad terfynol ar Geredigion a gyflwynwyd i Cadw.

Dosbarthiad y safleoedd PFRS y gwyddir amdanynt yng Ngheredigion

Prosiectau dilynol

Mae Cynllun Gweithredu yn crynhoi canlyniadau’r gwaith a ymgymerwyd yn ystod y prosiect PFRS dros y 6 blynedd diwethaf wedi’i gwblhau. Mae hwn yn rhestru safleoedd a thirweddau allweddol o fewn ardal de orllewin Cymru, gan ddynodi cofadeiliau arbennig y credir eu bod mewn perygl, gan eu cynnig fel Mentrau ar gyfer y prosiect PFRS yn y dyfodol. Wnaeth yr Ymddiriedolaeth ymweld â mwy na 1850 o safleoedd yn ne orllewin Cymru yn dilyn asesiad o fwy na 3500 o gofnodion unigol. Mae tua 300 o gofnodion newydd wedi’u hychwanegu i’r HER, ac mae mwy na 260 o argymhellion cofrestru wedi’u gwneud o ganlyniad i’r arolwg.

Yn ystod 2006-07, archifwyd y data a gasglwyd yn ystod gwaith maes a’i roi i'r Cofnod Henebion Cenedlaethol. Lluniwyd adroddiad am ganlyniadau arolwg Ceredigion; caiff hwn ei gyhoeddi yn y cyfnodolyn Ceredigion yn y dyfodol agos, a lluniwyd testun y llyfryn teithiau cerdded i safleoedd ar Gomin Carningli, Sir Benfro. Caiff y canllaw hwn ei argraffu yn y dyfodol agos.

Yn ystod 2007-08, cynhaliwyd arolwg topograffig o heneb gymhlyg Cefn Gwernffrwd, Rhandirmwyn, Sir Gaerfyrddin. Mae’r arolwg hwn yn ategu arolwg a gynhaliwyd gan Gomisiwn Brenhinol Henebion Cymru ym 1975 ac mae’n gosod yr henebion yng nghyswllt y tirwedd. Mae hefyd wedi galluogi gwerthusiad manwl gywir o’r newid yng nghyflwr yr heneb dros 32 mlynedd. Nid oedd rhai elfennau o’r cymhlyg a nodwyd ym 1975 yn weladwy yn 2007, gan gynnwys yn fwyaf nodedig rhes o feini. Ond ar y cyfan, serch hynny, bach iawn o newid a fu yn y cymhlyg rhwng y ddau arolwg.

Is-lwythwch yr arolwg Cefn Garnffrwd mewn ffurf PDF - 1.4Mb (yn agored mewn ffenestr newydd).

Arolwg Cefn Gwernffrwd

Cynhyrchwyd dau arweinlyfryn ar gyfer cerddwyr yn Sir Benfro, un am Fynydd Carningli/Mynydd Melyn a’r llall am y Preseli. Gellir lawrlwytho’r rhain mewn ffurf pdf.

Yn ystod 2008-09, bydd yr Ymddiriedolaeth yn arolygu dau safle angladdol a defodol cynhanesyddol.

Project Contact:  Ken Murphy

Cook N 2003 ‘Prehistoric funerary and ritual sites in Carmarthenshire’, Carmarthenshire Antiquary 39, 5-21.