Asesiad o Anheddiad Cynhanesyddol di-Amddiffynnol

Mawrth 2003 - Ebrill 2004

Diben gwreiddiol y prosiect lithig oedd pennu aneddiadau anamddiffynnol cynhanesyddol posibl o’r cofnodion presennol o ganfyddiadau lithig. Byddai hyn yn cael ei wneud drwy archwilio’r cofnodion a gedwir yn y CHA, amgueddfeydd lleol a chenedlaethol a chasgliadau preifat. Fodd bynnag, golygai cyfanswm y cofnodion a gedwir yn y CHA a natur annhrefnus cynifer ohonynt y canolbwyntiodd y prosiect ar geisio rhoi trefn ar gofnodion y CHA gan anelu at wneud gwaith chwilio yn y dyfodol yn haws ac yn fwy buddiol. Mae’r gwaith hwn wedi gwella’r CHA yn sylweddol ac mae gan 725 o gofnodion bellach ddisgrifiad yn amlinellu, lle gwyddys, natur ac amgylchiadau pob deunydd lithig a ddarganfuwyd.

Mae’r gwaith asesu wedi dangos bod y cofnod o ganfyddiadau lithig yn cynnwys llawer iawn o wybodaeth, er gwaethaf rhai pryderon sy’n parhau, hyd yn oed os nad yw’n bosibl pennu aneddiadau unigol drwy ddeunyddiau lithig yn unig. Fodd bynnag, efallai mai natur De Orllewin Cymru yn y cyfnod cynhanesyddol sy’n gyfrifol am hyn yn hytrach na’r cofnod. O ganlyniad, canolbwyntiodd y prosiect ar feithrin gwell dealltwriaeth o’r adnodd a’i ddosbarthiad cyffredinol yn hytrach nag ar chwilio am aneddiadau.

Pennwyd 32 o safleoedd y bernid y dylid ymchwilio iddynt ymhellach. Mae’r safleoedd yn enghreifftiau rhesymol o wahanol safleoedd a chyfnodau, ac maent yn cynrychioli’r gwahanol ddulliau casglu ynghyd â chyflwr amrywiol y safleoedd sydd wedi goroesi. Maent yn gynrychiolaeth gymharol gywir o safleoedd lithig De Orllewin Cymru, ac eithrio canfyddiadau unigol yr ymdrinir â hwy ar wahân. Dylai ymchwilio iddynt ymhellach arwain at well deallwriaeth o natur yr adnodd.

Golygai’r pwyslais bwriadol ar asesu safleoedd a oedd yn cynnwys yr amrywiaeth fwyaf na fyddai canfyddiadau unigol yn cael eu cynnwys yn y rhestr derfynol o safleoedd i ymchwilio iddynt ymhellach. Er bod hyn yn anochel, nid yw’n ganlyniad arbennig o gadarnhaol, gan ei bod yn angenrheidiol deall gymaint â phosibl o’i wahanol rannau er mwyn gallu gwerthfawrogi’r adnodd yn llawn. Yn ddiamau canfyddiadau unigol yw’r math mwyaf cyffredin o safle. O ganlyniad, argymhellodd yr adroddiad yn ogystal y dylid ymchwilio i lefydd lle darganfuwyd bwyeill o ddwy ardal gyffredin o dirwedd, ardaloedd uchel Dyffryn Tywi a Dyffryn Teifi, er mwyn ceisio sylwi ar unrhyw batrymau a allai fod yn bresennol.

Trwy ystyried y deunydd lithig fel adnodd unigol mae’r prosiect wedi tynnu sylw at ei bosibiliadau a’i gyfyngiadau o ran darparu’r math o wybodaeth a allai fod yn ofynnol ohono. Ar hyn o bryd mae sawl ffactor yn cyfyngu ar ei bosibiliadau. Nid y deunyddiau eu hunain sy’n gyfrifol am hyn o anghenraid, eithr yn hytrach y ffordd y cafodd y wybodaeth ei chasglu a’i chofnodi a sut y cedwir y cofnodion. Ffactor arall sy’n cyfyngu ar ei bosibiliadau yw’r mathau o gwestiynau a ofynnir mewn perthynas â’r deunyddiau. Efallai ei bod yn hen bryd gwaredu’r dull traddodiadol o astudio er mwyn edrych ar y tirwedd cynhanesyddol mewn ffordd fwy holistaidd, tiwedd lle sicrhawyd trefn drwy symudiadau a thasgau yn hytrach na thrwy safleoedd ag aneddiadau a safleoedd heb aneddiadau (h.y. domestig ac annomestig). Mewn dull o’r fath, mae gwerth i bob deunydd lithig, o grwpiau mawr i ganfyddiadau unigol ac achlysurol, ynghyd â phwysigrwydd y mae angen ei ystyried.

Cyswllt i’r prosiect: Ken Murphy - k.murphy@dyfedarchaeology.org.uk