Diwrnod 1 (Gorffennaf 18fed)
Ein diwrnod cyntaf o wneud gwaith maes! Wnaethom dreulio’r diwrnod yn Sain Ffraid, sy’n safle i fynwent ganoloesol gynnar tra chyfarwydd. Mae’r beddau sydd wedi’i leinio â cherrig (a adnabyddir yma fel beddau cist) wedi’u dyddio o ganol y 900au AD. Rydym yn gwybod fod y safle yn dioddef oherwydd erydiad y môr, ond nid ydym yn gwybod cyflymder y broses hon. Er mwyn ein cynorthwyo ni i fonitro hyn yn y dyfodol, ffotograffwyd a chofnodwyd y beddau a gloddiwyd gan y myfyrwyr, gan lunio cynllun wrth raddfa o erydiad presennol y môr ar y fynwent.

Yn ogystal archwiliwyd ar hyd ymyl y clogwyni ychydig bellter o’r safle yr ydym yn gwybod amdano – a dod o hyd i dystiolaeth o bump o feddau eraill! Mae hwn yn ddarganfyddiad pwysig iawn gan ei fod yn dangos bod y fynwent yn fwy o faint nag a gredwyd cynt.

Diwrnod 2 (Gorffennaf 19eg)
Dechreuwyd ar y gwaith o gloddio Bae Gorllewin Eingl heddiw. Mesurwyd Ffos 1, a thynnwyd y dywarchen oddi arno, a dechreuwyd symud yr uwchbridd oddi yno. Mae Ffos 1 yn ffos fawr sy’n rhedeg ar draws ychydig o wrthglawdd. Rydym o’r farn efallai bod y gwrthglawdd wedi bod yn glawdd terfyn, o bosib y terfyn o amgylch naill ai capel neu fynwent. Nod y ffos yw i weld os oes yna ffin yno, ac os felly, gweld sut y cafodd ei adeiladu a pun ai y gallwn ddod o hyd i dystiolaeth o’i ddyddiad.

Hefyd wnaethom fesur tri phwll profi bychain mewn rhan arall o’r cae. Rydym yn gobeithio y bydd y ffosydd hyn yn ein cynorthwyo ni i ddod o hyd i ymylon y fynwent.

Myfyrwyr o Brifysgol Caerdydd yn symud y tywyrch oddi ar Ffos 1

Gosod y tri phwll profi. Mae ‘Ynys Thorn’ yn y cefndir – un o gyfres o gaerau o’r 19eg ganrif a adeiladwyd er mwyn amddiffyn dyfrffordd Aberdaugleddau

Diwrnod 3 (Gorffennaf 20fed)
Pawb wedi llosgi oherwydd yr haul a’r dwylo’n brifo! Mae’r tir mor sych a chaled fel ei bod yn anodd iawn cloddio, felly rydym wedi haneru lled ffos 1. Treuliwyd y diwrnod cyfan yn symud yr uwchbridd o’r ffos hon, ac yn y prynhawn, daethpwyd o hyd i ddau ddarn o grochenwaith o ben gorllewinol y ffos hon. Dim ond dau ddarn bychan sydd i’w cael, ond rydym o’r farn eu bod yn dyddio o’r Canoloesoedd. Hyd yn oed yn fwy calonogol, rydym yn dechrau meddwl ein bod wedi dod o hyd i nodwedd sydd efallai yn ffin. Stribed caregog ar draws y ffos sydd efallai yn glawdd terfyn, ac wrth ei ymyl y mae darn o bridd mwy rhydd a thywyll a allai olygu mai dyma ffos sydd wedi’u lenwi.

Y safle yn y bore ….

ac yn y prynhawn …

ac ar ddiwedd y dydd!

Diwrnod 4 (Gorffennaf 21ain)

Tebyg iawn i ddoe! Wnaethom barhau i gloddio’r clawdd a ffos bosib yn ffos 1, ond hyd yn hyn nid ydym wedi gallu cael penderfyniad pendant yngly^n ag ydyw’n nodwedd archaeolegol. Hefyd agorwyd ffos arall, ffos 2, yn agos at ochr y dibyn ac union y tu ôl i lle mae’r beddau sy’n cael eu erydu. Rydym yn gobeithio y bydd ffos 2 yn datgelu mwy o feddau cist, er mwyn i ni fedru dod o hyd i esgyrn i’w dyddio.
Does dim wedi dod i’r golwg yn ein tri pwll profi hyd yn hyn. Mae hyn efallai’n golygu nad yw’r pyllau profi o fewn ardal y fynwent – sy’n mynd rhywfaint o’r ffordd tuag at ateb un o’n cwestiynau ynglyn ag union faint y safle hwn.
Mae dal heb fwrw glaw, ac mae’r tir fel craig o galed.

Gweithio yn Ffos 2

Diwrnod 5 (Gorffennaf 22ain)

Roedd yn ddiwrnod agored heddiw. Roedd yn rhan o weithgareddau Wythnos Archaeoleg Genedlaethol y Parc Cenedlaethol, ac roedd hefyd yn gyfle da i bobl leol ac ymwelwyr ddod yma a gweld beth yr ydym yn ei wneud. Mae’n rhaid fod yna tua 100 o bobl wedi ymweld â’r safle heddiw – ond roedd yn teimlo fel llawer iawn mwy! Er nad oes gennym unrhyw ddarganfyddiadau cyffrous i’w dangos, roedd gan bobl wir ddiddordeb yn yr hyn yr oeddem yn ei wneud a’r hyn yr oeddem yn gobeithio ei ddarganfod.
Mae’r archaeoleg yn parhau i fod yn anodd iawn dod o hyd iddo! Does yna ddim ateb clir yngly^n â’r hyn sy’n digwydd yn ffos 1, ac mae’r pyllau profi yn wag o archaeoleg o hyd. Rydym wedi cyrraedd pridd naturiol sydd heb ei weithio yn y ddau bwll profi cyntaf, felly gellir eu cau. Roeddem yn wir obeithiol y byddem yn darganfod mwy o feddau cist yn ffos 2 wrth ymyl y clogwyni, ond yn lle hynny mae gennym rhywfath o ddaear galed. Rydym yn meddwl efallai mai llwybr ydyw, neu efallai llwyfan ar gyfer mainc? Mae yna bosibilrwydd ei fod yn ymwneud ag amddiffynfeydd yr Ail Ryfel Byd. Bydd yn rhaid i ni gloddio drwy’r darn caled er mwyn gweld beth sydd oddi tano.

Siarad ag un o’n ymwelwyr ger y pyllau profi

Parhau â’r gwaith yn ffos 2, yn y gobaith o ddod o hyd i fwy o feddau cist

Diwrnod 6 (Gorffennaf 23ain)
Mae dal heb lawio, a dim archaeoleg chwaith! Rydym wedi dechrau ail lanw dau o’r pyllau profi, ac mae’r gwaith ar y trydydd pwll profi bron â dod i ben. Yn ddiddorol iawn, mae’r pridd yn yr un yma yn llawer dyfnach – ond nid ydym yn gwybod pam.
Ffos 2, yn rhyfedd iawn, does yna’r un fedd yma. Mae hyn yn dipyn o syndod gan fod y beddau yn wyneb y clogwyni dim ond ychydig fetrau i ffwrdd o’r ffos. Mae hyn yn golygu bod lleoliad y beddau o fewn y mynwentydd hyn yn fwy cymhleth nag a feddyliwyd. Mae’n rhaid bod y beddau mewn clystyrau bychain yn hytrach na bod yn wasgaredig. Efallai bod y clystyrau hyn yn dynodi teuluoedd, a bod pob teulu yn berchen ar blot? Hyd nes y byddwn yn dod o hyd i grwp arall o feddau ni fyddwn yn gwybod yr ateb.

Y trydydd pwll profi. Nid ydym yn gwybod pam fod y pridd yn y pwll hwn gymaint yn fwy dwfn na’r pyllau profi eraill

Gorffen y gwaith yn ffos 2

Diwrnodau 7 ac 8 (Gorffennaf 24ain – 25ain)

Dau ddiwrnod haeddiannol o’r gwaith!

Diwrnodau 9 a 10 (Gorffennaf 26ain – 27ain)

Yn ystod ein diwrnodau o’r gwaith wnaethom wneud tipyn o waith meddwl ynglyn â’r ffordd orau i barhau â’r cloddiad hwn. Hyd yn hyn, yr unig beth mae ein strategaeth yn ei wneud yw dweud wrthym lle NAD yw’r fynwent, ond nid yw’n rhoi unrhyw dystiolaeth bositif i ni. Mae’r dystiolaeth negyddol sydd eisoes gennym yn bendant yn ddefnyddiol, a bydd yn gymorth i ni greu cynllun rheoli ar gyfer y safle. Serch hynny, nid yw’n ddigon! Rydym am fod yn bendant, cyn i ni orffen y cloddiad, ein bod wedi dod o hyd i gymaint â phosib. Felly rydym wedi penderfynu dod â ‘mini-digger’ i’r safle, er mwyn agor ffosydd newydd – cymaint ag y gall y gyrrwr eu hagor mewn diwrnod!
Nawr ein bod bellach yn gwybod dyfnder y pridd aredig, rydym yn gwybod na fyddwn yn difrodi unrhyw archaeoleg trwy ddefnyddio’r peiriant i stripio’r ffosydd newydd.
Mae’r gwaith yn ffos 2 bellach ar ben – dim beddau, olion tyllau tyrchu anifeiliaid a ffos isel fodern sydd mae’n ymddangos i’w wneud â’r darn o dir caled. Mae cynllun wedi ei wneud o’r ffos a lluniau wedi’u tynnu, a gellir ei gau. Mae’r ddau bwll profi cyntaf wedi’u llanw a’u cau, ac mae’r gwaith ar y trydydd pwll profi hefyd wedi’i orffen.
Rydym wedi penderfynu canolbwyntio ein ffosydd newydd ar hyd ymyl y glogwyn, er mwyn gweld a allwn ddod o hyd i unrhyw gladdu yno. Os gwnawn, gallwn ymestyn y ffosydd i weld faint o gladdedigaethau sydd, a sut maent yn perthyn i’r rhai rydym yn gwybod amdanynt. Hefyd rydym wedi penderfynu archwilio un gwrthglawdd posib – rhaid i ni obeithio’r gorau!

Cofnodi yn ffos 2

Paratoi ffos newydd arall! Gobeithio’r gorau nawr y byddwn yn dod o hyd i ganlyniadau da yn hon…

Diwrnod 11 (Gorffennaf 28ain)

Mae cyflymder y cloddiad wedi newid yn llwyr heddiw. Cyrhaeddodd y peiriant cloddio peth cyntaf yn y bore, a dechreuodd ar y gwaith o agor nifer o ffosydd ar hyd ymyl y glogwyn. Mae’r peiriant yn cael ei ddefnyddio i stripio’r ffosydd i lawr i waelod y pridd sydd wedi ei aredig, ac yn dilyn hynny mae’r gwaith yn cael ei wneud â llaw. Trwy wneud y gwaith yn y modd hwn rydym yn gwneud yn siwr nad yw’r archaeoleg yn y ffosydd yn cael ei ddifrodi gan fwced y peiriant.

Ffos 6, mae ffos newydd ger y beddau sydd wedi’u herydu ar y glogwyn, yn dangos rhai marciau pridd addawol iawn. Mae’n rhy gynnar i fod yn siwr eto, ond rydym yn obeithiol efallai mai marciau torri yw’r rhain sy’n dynodi lle mae’r beddau. Mae rhai o’r myfyrwyr wedi dechrau ar y gwaith o gloddio’r nodweddion hyn.

Ac mae’r glaw wedi dod o’r diwedd! Er does yr un ohonom yn cofio gofyn am law mor drwm …

Y marciau pridd yn ffos 6. Rydym yn gobeithio efallai mai nodweddion archaeolegol yw’r darnau tywyll o bridd – sy’n dangos efallai mai dyma lle y torrwyd y beddau.

Un arall o’r ffosydd sydd wedi’u torri â pheiriant. Dyma ffos 10, mewn lleoliad addawol ger y fedd fechan sy’n cael ei herydu allan o ddarn cul o dir ym mhen y bae. Yn anffodus, roedd ffos 10 yn hollol wag!

Diwrnod 12 (Gorffennaf 29ain)

Diwrnod cyffrous tu hwnt heddiw! Wnaeth y peiriant cloddio barhau i agor ffosydd ar hyd ymyl y glogwyn, ac er mawr siom, roedd yn ymddangos fod pob un ohonynt yn wag. Roedd y nodau pridd yn ffos 6, y ffos yr oedd gennym gymaint o obeithion amdanynt, yn ddim mwy mewn gwirionedd na difrod o ganlyniad i aredig – cwysi sydd wedi’u llanw â phridd sydd yn fwy rhydd a thywyll ac yn rhoi’r argraff eu bod yn nodweddion archaeolegol. Mae’n siom aruthrol.

Roeddem yn dechrau meddwl fod y fynwent gyfan wedi’u gosod ar lethrau’r arfordir, ac felly wedi’i cholli oherwydd erydu dros y blynyddoedd. Fe fyddai hyn yn ei hunan yn hynod ddiddorol – pam mai dim ond ar ymyl llethrau yr oedd pobl yn cael eu claddu? Fodd bynnag, wrth i ni ddechrau credu hyn (a hefyd y llu o ymwelwyr!) cawsom ein profi’n anghywir unwaith eto!

Tua 4.30pm, dechreuodd gyrrwr y peiriant cloddio awgrymu y dylai fynd adref, gan nad oeddem wedi dod o hyd i unrhyw beth. Llwyddwyd i’w berswadio i aros, a thorri un ffos arall, ar draws gwrthglawdd bychan iawn yr oeddem wedi sylwi arno. Yn sydyn iawn yng nghanol y ffos, daeth ar draws crynodiad mawr o gerrig. Y tu hwnt i hwnnw roedd yna nodwedd sydd yr ydym yn weddol siwr yn fedd cist!! Mae’r darn hwn o dir wedi’i aredig yn y gorffennol, ac mae cryn dipyn o ddifrod, ond yn dawel bach rydym yn eithaf hyderus…

Clawdd cerrig: Y clawdd cerrig a ddatgelwyd gan y peiriant cloddio heddiw. Mae yna gerrig sylweddol iawn yn y ‘clawdd’ heb unrhyw arwydd o forter, felly mae’n annhebygol fod yma olion adeilad.

Diwrnod 13 (Gorffennaf 30)

Diwrnod 13, yn ffos 13, gyda 13 o bobl ar y safle …..efallai ei fod yn ddiwrnod anlwcus i rai, ond nid felly ni! Mae ffos 13 yn profi i fod yn rhyfeddol o ddiddorol. Yn wir bedd cist oedd y nodwedd a welsom. Felly wnaethom ymestyn y ffos tuag at y glogwyn, gan dynnu’r dywarchen a’r uwchbridd oddi yno â llaw. Mae’n edrych yn debyg ein bod yn ymdrin â rhywfath o derfyn cerrig, sydd wedi dymchwel dros ochr safle’r fynwent. Dyma’n union beth yr oeddem yn gobeithio amdano! Rydym nawr yn tynnu rhai o’r cerrig oddi yno, ac yn defnyddio trywel i dynnu’r wyneb oddi yno er mwyn gweld a oes yna unrhyw nodweddion a fydd efallai’n dynodi fod yna fwy o feddau yn yr ardal hon.

Ffos 13, wedi iddo gael ei hymestyn. Mae’r gist a ddarganfuwyd o dan y tarpolin glas. Mae’r garreg wastad i’r chwith i’r graig fawr yng nghanol y ffos o bosib yn gwarddrws bedd (y lechen sy’n gorchuddio bedd).

Gwaith i ddarganfod y gorchudd o garreg yn ffos 13.

Diwrnod 14 (Gorffennaf 31)

Diwrnod i ffwrdd o’r gwaith!

Diwrnod 15 (Awst 1)

Fe ddylai hwn fod yn ddiwrnod i ffwrdd o’r gwaith, ond penderfynodd pawb i fwrw ymlaen ! Wnaethom barhau i lanhau’r ffos a mynd â’r cerrig oddi yno, ond mae ein barn yngly^n â’r garreg ‘derfyn’ yn dechrau newid. Efallai ei bod yn bwysicach nag y meddyliom erioed, ac efallai nad clawdd terfyn ydyw mewn gwirionedd! Yr hyn yr ydym yn dechrau meddylu yw ai tomen o garreg ydyw mewn gwirionedd, sy’n gorchuddio’r claddedigaethau. Os felly, yna’n bendant dyma’r tro cyntaf i ni weld y fath beth erioed. Mae’r beddau yr ydym wedi dod o hyd iddynt (mae gennym dri) yng nghanol y ‘domen’ ac maent yn agos iawn at ei gilydd. Wrth i’r diwrnod fynd yn ei flaen, a mwy a mwy o cerrig yn dod i’r golwg, roedd yn rhaid gofyn cwestiwn sylfaenol arall. A yw’r domen garreg yn hwyrach na’r claddedigaethau fel y tybiwyd yn wreiddiol, neu a yw’n bosib ei bod yn gynharach? Os oedd y domen yno gyntaf, yna efallai ein bod yn ymdrin â rhywfath o gofeb cynhanesyddol, a ail-ddefnyddiwyd ar ddechrau’r Oesoedd Canol.

Gweithio yn ffos 13. Gellir gweld y lechen fawr a ddatgelwyd yng nghanol y llun (wrth ymyl y graig fawr) a, thu ôl ac i’r chwith, mae Laura yn cloddio’r gist sydd wedi’i datgelu. Mae’r myfyrwyr eraill yn ceisio dod o hyd i ymyl y garreg.

Mae’r cyffro yn ormod, i rai.

Diwrnod 16 (Awst 2)

Mae’r safle hwn yn mynd yn fwy a mwy cymhleth, ac ar hyn o bryd rydym yn ymdrin â sawl gwahanol damcaniaeth ynglyn â’r hyn sydd yn digwydd yma. Rydym wedi parhau i chwilio am ymyl y taeniad cerrig, a hefyd cloddio’r beddau cist sydd i’w gweld. Wrth i’r gwaith fynd yn ei flaen, rydym wedi dechrau dod o hyd i ragor o gladdedigaethau a chistiau – ac yn ddiddorol iawn, rydym yn dechrau amau bod llawer ohonynt yn rhai i blant. Mae’r damcaniaethau posib fel a ganlyn:

Opsiwn 1. Mae’r taeniad cerrig yn cynrychioli cofeb a oedd yno cynt ac a ddefnyddiwyd yn ddiweddarach fel mynwent Ganoloesol gynnar. Efallai bod y gofeb yn un gynhanesyddol – efallai yn garnedd gylchog o’r Oes Efydd neu hyd yn oed yn amgaead o’r Oes Haearn. Rydym wedi amau droeon o’r blaen fod safleoedd yn cael eu hail-ddefnyddio ar ddechrau’r Oesoedd Canol, ond fe fyddai’n wych cael bod yn siw^r o hyn.

Opsiwn 2. Mae’r taeniad cerrig yn hwyrach na’r claddedigaethau, ac yn cynrychioli rhyw fath o domen a adeiladwyd dros y fynwent wedi i’r defnydd o’r plot ddod i ben. Mae pob math o resymau pam y mae hyn wedi digwydd; efallai ‘cau’r’ tir claddu er mwyn ei rwystro rhag cael ei ddefnyddio yn y dyfodol, neu weithredu fel cofeb – rhyw fath o nod ar gyfer bedd torfol.

Opsiwn 3. Clawdd terfyn yw’r taeniad cerrig mewn gwirionedd sydd wedi dymchwel ac wedi’i niweidio ag aradr gan roi’r argraff mai tomen ydyw. Os mai felly ydyw, nid ydym yn siwr os yw’r terfyn yn gynharach neu’n hwyrach na’r claddedigaethau.

Y rheswm pam ei bod mor anodd dod o hyd i ddilyniant ar y safle hwn yw oherwydd bod yr ardal gyfan wedi dioddef yn eithaf gwael o ganlyniad i waith aredig yn y gorffennol. Yn ogystal â tharfu ar yr archaeoleg, mae’r aradr wedi newid dyfnder y pridd, sy’n golygu ein bod yn ymdrin â gwaelod yr hyn a fu yn adnau llawer iawn dyfnach.

Mae pawb bellach wedi gadael y ffosydd eraill ac yn canolbwyntio ar ffos 13. Hefyd mae gennym lif barhaol o ymwelwyr sydd â diddordeb!

Yn edrych i’r dwyrain ar draws ffos 13. Mae ymyl y taeniad cerrig yn gwyro i ochr chwith y ffos, gyda’r cistiau agored yn y canol.

Diwrnod 17 (Awst 3)

Mae pawb yn gweithio fel lladd nadroedd, ac mae’r safle yn dechrau datgelu ei hunan a dangos dilyniant o ddigwyddiadau dealladwy!

Mae’n ymddangos mai clawdd ‘terfyn’ ydyw – sef terfyn, yn hytrach na thomen. Clawdd taenu ydyw, wedi’i wneud o bridd a cherrig sydd wedi’i niweidio gan waith aredig yn y gorffennol. Ond nid yw’n glir o hyd beth yw perthynas y terfyn â’r beddau yr ydym wedi’u darganfod. Mae’n ymddangos bod y rhan fwyaf o’r beddau y tu fewn i’r clawdd, ond mae un o’r beddau yn rhedeg oddi tano. Os yw hyn yn wir, yna mae hyn yn awgrymu fod y clawdd yn hwyrach na rhai o’r beddau.

Mae un o’r beddau cist yn y ffos hon yn llawer iawn mwy o faint ac wedi’i hadeiladu’n well na’r lleill yr ydym wedi’u darganfod. Hefyd mae wedi’i chadw’n well ac mae’n ymddangos nad yw wedi’i niweidio gan waith aredig, er, yn rhyfedd iawn, nid oes caead o gerrig yn ei gorchuddio. Rydym yn cloddio’r fedd gist hon, yn y gobaith o ddod o hyd i sampl da o esgyrn i’w dyddio.

Mae ffos 13 yn llawn gweithgarwch!

Diwrnod 18 (Awst 4)

Bellach rydym yn gweithio diwrnodau hir ofnadwy, ac nid ydym yn gwybod am faint rhagor y gallwn gadw fynd fel hyn! Dim ond ychydig iawn o amser sydd ar ôl i archwilio’r safle hwn, ac i fynd â’r holl samplau sydd eu hangen i’w dyddio. Heddiw wnaethom ganolbwyntio ar glirio’r hyn sy’n weddill o’r uwchbridd a’r haenau sydd wedi’u niweidio gan aradr ac sydd yn gorchuddio’r ffos gyfan. Nawr fod y safle’n lân, mae ychydig o bethau wedi dod yn fwy amlwg. Y pwysicaf, yw bod y clawdd terfyn yn bendant yn gynharach na’r claddedigaethau. Nid yw toriadau’r bedd yn rhedeg o dan y clawdd, fel yr oeddem yn meddwl efallai eu bod yn gwneud, ond yn hytrach maent yn rhedeg yn agos iawn wrth ymyl. Mae yna nifer o feddau sy’n rhyngdorri (lle mae un fedd wedi’i amharu wrth i un arall dorri trwyddo’n ddiweddarach). Bellach mae gennym hanner dwsin o gladdedigaethau sydd mae’n ymddangos i fod in situ a gallwn weld rhannau o’r gist o amgylch iddynt. Yn rhyfedd iawn, serch hynny, rydym hefyd yn dod o hyd i esgyrn sy’n ymddangos fwy neu lai unrhyw le, gan gynnwys yn y deunydd sy’n llunio’r clawdd terfyn. Yr un lle nad oes yna unrhyw esgyrn yw tu fewn i’r gist fawr sydd wedi’i chadw’n dda.…

Yfory yw diwrnod olaf y myfyrwyr, ac, yn ddigon amlwg, mae gennym nifer o gwestiynau ar ôl i’w hateb.

Cloddio’r gist fwyaf sydd wedi’i chadw orau. Hyd yn hyn, nid ydym wedi dod o hyd i unrhyw dystiolaeth o gladdu ynddi!

Diwrnod 19 (Awst 5)

O’r diwedd! Mae’r safle yn dechrau gwneud synnwyr … Treuliwyd heddiw yn gorffen gwneud gwaith glanhau a chofnodi nad oeddem wedi cael cyfle i wneud cynt, a hefyd esbonio’r union berthynas rhwng y clawdd ffin gerrig a’r claddedigaethau y tu fewn i’r amgaead. Mae’n ymddangos fod y claddedigaethau yng nghanol yr amgaead yn wynebu o’r dwyrain i’r gorllewin, fel ag y dylai claddedigaethau cristnogol fod. Tuag at ymylon yr amgaead, mae cyfeiriad y claddedigaethau yn newid, gyda’r beddau yn rhedeg yn agos iawn ar y clawdd terfyn heb ddilyn y gwir gyfeiriad o’r dwyrain i’r gorllewin. Nid yw’n ymddangos fod yna unrhyw feddau union y tu allan i’r clawdd. Mae’n ymddangos mai dim ond y tir y tu fewn i’r amgaead a ystyriwyd yn addas i’w ddefnyddio fel lle i gladdu – efallai bod y tu fewn yn dir sanctaidd, a doedd y tu allan ddim?

Mae’r gist fawr sydd wedi’i chadw’n dda hefyd yn dipyn o benbleth. Mae’n ymddangos nad oes yna gladdu y tu fewn iddi! Er nad yw llawer o esgyrn yn cadw’n dda iawn, fe fyddem yn disgwyl gweld peth olion, ond does yna ddim byd yno o gwbl. Awgrymwyd gan Astrid Caseldine, arbenigwr amgylcheddol, ein bod yn mynd â samplau o bridd ac yn eu hanfon i’w dadansoddi. Efallai y byddai hyn yn ein cynorthwyo ni i benderfynu a oes yna gladdu wedi digwydd yn y gist.

Y prynhawn yma oedd diwrnod olaf o gloddio i’r myfyrwyr. Byddwn yn flin iawn eu gweld yn mynd – ni fyddai’r cloddiad wedi bod yn bosib hebddynt, ac maent wedi gweithio’n galed iawn. Daeth rhai o’r trigolion lleol, a’n hymwelwyr cyson i ddweud hwyl fawr. Roedd pawb eisiau gwybod a fyddem yn dod yn ôl y flwyddyn nesaf.

Y ‘brif’ gist, fwy neu lai wedi’i chloddio’n llwyr. Dim olion o esgyrn o hyd!

Bae Gorllewin Eingl 2005. Rhes gefn, chwith i’r dde: Helen, Polly, Neil, Louise, Laura, Polly, Jess, Frances, Dave. Rhes flaen, chwith i’r dde: Mel, Laura, Jo, Bex.

Diwrnod 20 (Awst 6)

Y diwrnod olaf ar y safle, gorffen hyn a’r llall. Rhyfedd iawn mai dim ond tri o bobl sydd yma yn hytrach na thîm cyfan. Ac yn ôl y disgwyl, roedd yna un sypreis arall gan y safle. Wnaethom dorri trwy ran o’r clawdd terfyn heddiw, yn y gobaith o ddod o hyd i wyneb tir wedi’i gladdu oddi tano. Yn lle hynny, wnaethom ddod o hyd i ffos sylfaen bas sydd mae’n debyg wedi’i thorri i mewn i wyneb naturiol y tir. Hyd yn oed yn fwy diddorol na hyn, o dan y clawdd mae’n ymddangos fod gennym rhyw fath o bwll, neu efallai ffos gynharach. Roedd rhywfaint o golosg yn hwn, felly rydym yn gobeithio y gallwn gael dyddiad ohono. Yn amlwg dyma’r nodwedd gynharaf i ni ei datgelu ar y safle hwn hyd yn hyn.

Trwy gydol y cloddiad rydym wedi dod o hyd i lawer o wahanol ddamcaniaethau a phosibiliadau, ac mae’r safle wedi ei ail-ddehongli yn ddyddiol bron. Mae’r archaeoleg wedi bod yn eithaf cymhleth, ac nid yw’r ffaith bod y lefelau uchaf wedi’u niweidio yn help. Serch hynny, rydym yn credu bod gennym hanes yma, sydd rhywbeth tebyg i hyn:

Mae’r fynwent yr ydym yn cloddio ynddi yn glwstwr bychain o gladdedigaethau diffiniedig a nodir gan y clawdd terfyn. Mae’r clawdd wedi ei wneud o gerrig a phridd, ac yn rhyfedd iawn mae ynddo ddarnau o esgyrn. Yr esboniad gorau y gallwn feddwl am hyn yw bod y clawdd wedi’i adeiladu ar safle mynwent gynharach – felly aflonyddwyd ar y claddedigaethau cynt wrth ei adeiladu. Efallai bod hyn hefyd yn esbonio’r nodwedd gynharaf o dan y clawdd – beth os mai dyma derfyn gwreiddiol y fynwent gynharaf?

Eiliad drist! Y ffos yn cael ei llanw yn ôl. Deunydd o’r enw Terram yw’r lliain ddu. Pilen amddiffynnol ydyw fydd yn help i rwystro’r archaeoleg rhag cael ei niweidio. Hefyd bydd yn gwneud y gwaith o ail gloddio’r ffos yn llawer iawn haws pe bawn yn penderfynu dychwelyd i’r safle yn y dyfodol.